İnsanın serüveni, bir var kalma hikayesi aslında. Defalarca büyük biyolojik alt üst oluşlar yaşayan
gezegenimizde, insanlık kendini var edebilmek, hayatta kalabilmek için büyük bir çaba sarf etti. Bu
çabanın üzerine gezegenin dört bir yanında farklı uygarlıklar kurdu, sosyal, bilimsel ve teknolojik
gelişmelere imza attı. Peki biz bugün neden “sürdürülebilirlik” üzerine konuşuyoruz. Aslında bu
sorunun basit bir yanıtı var: Sürdürülemezlikten. İnsanoğlu ve kızının, dünya üzerindeki yaklaşık
yüzbinlerce yıllık serüveni, içinde yaşadığı ekosistemleri değiştirme ve dönüştürme tarihi olarak da
okunabilir aslında. Birçok toplum doğayla uyumlu yaşam, üretim ve tüketim biçimleri oluştururken,
bazılarının hikayesi ise yaşadıkları ekosistemlerin tahribi ve yok olmasıyla sonuçlandı. Tarih bunun
çeşitli örnekleriyle dolu ancak Batı Avrupa ve koşut olarak Kuzey Amerika’da Sanayi Devrimi ile
birlikte ortaya çıkan uygarlık bütün bu sorunları çarpan etkisiyle çoğalttı. Artık yerel değil ama her
yerelde ayrı bir biçimde kendini gösteren küresel bir sorunla karşı karşıyayız.
Bugün ekosistem ve ekonomik faaliyetler arasında temel bir çatışma var. Bu çatışmanın en önem
li nedeni ise çevremizdeki doğal varlıkları, ekonomimizi büyütmek için basit birer kaynak olarak
görmemiz. Doğal varlıklara el koymakta hiçbir sakınca görmüyoruz çünkü materyal ve enerjiye ba
ğımlı olarak yaşayan günümüzdeki egemen ekonomik sistem içerisinde, ekonomilerimizi büyütmek
için tükettiğimiz materyal ve enerjiyi de, yani toplumsal metabolizmayı da büyütmek zorundayız.
Her geçen gün daha çok kaynağa ihtiyaç duyuyoruz. Bu “ihtiyacı” karşılamak ise git gide daha da
zorlaşıyor. Ancak bu sınırları yok sayıp dünyanın daha ücra köşelerine ve kaynaklarına uzanmaya
çalışıyoruz. Ekolojik ayakizimiz git gide büyüyor ve gezegensel limitleri zorluyoruz. Gezegendeki
doğal kaynak kapasitesini aştığımız zamanı işaret eden Dünya Limit Aşım Günü her geçen sene
biraz daha erkene çekiliyor.
***
Özellikle 1960’lardan sonra oluşan yeni hareket ve bakış açıları ise bu şekilde bir üretim ve tüketim
biçimi ile yaşamaya devam edemeyeceğimiz, yani bu yaşam tarzının “sürdürülebilir” olmadığı yö
nünde. 1990’lardan sonra politikacıların, iş insanlarının ve uluslararası kuruluşların dilinde, kalkın
macı ve çevreci aktivistlerin sloganlarında ve uluslararası konferansların ana temaları arasında da
hep bu terim var: Sürdürülebilirlik.
Terimi her yerde görüyoruz ama tam olarak ne ifade ettiği ile ilgili herkesin kafasında başka bir tanım
var. Aslında en basit şekilde “herhangi bir şeyin belli bir süre boyunca azalmadan kalabilmesi” ola
rak tanımlanabilir. Kavramın tarihsel gelişimine bakarsak; 17. yüzyılda yaşamış Alman muhasebeci
ve maden işletmecisi Hans Carl von Carlowitz’in “sürdürülebilirlik” konusunun öncülü olarak kabul
edilmesini sağlayan orman alanlarının korunmasına yönelik yazdığı metinlere kadar uzanan bir ta
rihi arka planı var. Ancak kavramın yükselişi, çevre sorunlarının görünür hale gelmeye başladığı ve
iletişimin güçlendiği 20. yüzyılın ikinci yarısına rastlıyor. Daha öncesinde sanayileşmenin yarattığı
çevre problemlerinin konuşulduğu mecralar olduysa da sorunun her boyutuyla ilk kez uluslararası
siyaset ajandasına geldiği yer 1972 yılında Stockholm’de düzenlenen “Birleşmiş Milletler İnsan Çev
resi Konferansı”1 oldu. Konferansın temel konusu, gelişmiş ülkelerde sanayileşmenin yarattığı çevre
problemlerinin kalkınma üzerine olan olumsuz etkilerini, gelişmekte olan
ülkelerde ise azgelişmişlik nedeniyle ortaya çıkan çevre sorunlarını ele
almak, çözümler üretmekti. Her ne kadar çevresel sorunları tartışmak
amacıyla toplanılsa da, isminden de anlaşılabileceği üzere konferans
aslında insan ve kalkınma odaklıydı. Stockholm Konferansı sonrasında
Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP)2 kuruldu.
Stockholm Konferansı ile aynı yıl çok büyük bir ses getiren ve gü
nümüzde de hala tartışılan önemli bir rapor yayınlandı. Büyümenin
Limitleri (Limits to Growth) isimli, Donella H. Meadows, Dennis L.
Meadows, Jørgen Randers ve William W. Behrens tarafından Club of
Rome için yazılan bu rapor, sistem yaklaşımı kullanılarak hazırlanmış
bir bilgisayar simülasyonundan faydalanarak, kimilerini oldukça rahat
Büyümenin Limitleri raporunun yazıldığı dönemde “büyüme” yerine
“kalkınma”nın önceliklendirilmesi gerektiği fikri zaten yavaş yavaş
oluşmaya başlamıştı. Ancak sürdürülebilir kalkınma teriminin
popülerleşmesi, Brundtland Raporu’nun bu kavramı raporun merkezine koyması
sonrasında başladı. şu bulgudan bahsediyordu: Eğer hâlihazırdaki büyüme trendleri bu şekilde kalmaya
devam ederse önümüzdeki yüzyıl içinde kaçınılmaz bir şekilde hem nüfus miktarında hem de
sanayi kapasitesinde ani ve kontrol edilemez bir düşüşe şahit olacağız. Yazarlara göre bu sonu
cun iki önemli nedeni vardı: Artan nüfus ve büyüyen kişi başına tüketim miktarlarına bağlı olarak
doğal kaynakların çok hızlı bir şekilde yok edilmesi ve gezegenin dönüştürme ve taşıma kapasi
tesinin çok üzerinde atık üretilmesi. Sonuç olarak rapor, adına yakışır bir şekilde, çözüm olarak
“sıfır büyüme” öneriyordu.
Aslında Büyümenin Limitleri raporunun yazıldığı dönemde “büyüme” yerine “kalkınma”nın önce
liklendirilmesi gerektiği fikri zaten yavaş yavaş oluşmaya başlamıştı. 1980’ler boyunca da sürdürü
lebilirlik ve kalkınma terimleri, artık çok sayıda uluslararası belgede (örneğin Uluslararası Doğa ve
Doğal Kaynakları Koruma Birliği’nin -IUCN3- 1980 yılındaki genel kurulu sonrası ortaya çıkan Dünya
Koruma Stratejisi -WCS4- belgesi) bir arada Sürdürülebilir Kalkınma olarak kullanılıyordu. Fakat
sürdürülebilir kalkınma teriminin popülerleşmesi, Brundtland Raporu olarak bilinen, Dünya Çevre
ve Kalkınma Komisyonu’nun (WCED) 1987 tarihli Ortak Geleceğimiz (Our Common Future) raporu
nun bu kavramı raporun merkezine koyması sonrası başladı.
Büyümenin Limitleri raporunun aksine, Brundtland Raporu büyümenin devam ettirilmesi görüşü
nü savunuyordu zira sorun büyümenin kendisinde değil, niteliğindeydi. Sosyal eşitliği, ekonomik
büyümeyi ve çevresel korumayı aynı anda gözeten bir anlayış mümkündü. Rapor, sürdürülebilir
kalkınma için daha sonra sıklıkla kullanılacak “Sürdürülebilir kalkınma gelecek kuşakların kendi
gereksinimlerini karşılayabilme yetilerini tehlikeye atmadan bugünün ihtiyaçlarını karşılayabilen
kalkınmadır” şeklinde bir tanım da yapıyordu. Tanım ve çerçevenin ortaya konulması açısından
rapor oldukça önem taşısa da sürdürülebilir kalkınmaya tam olarak nasıl ulaşılacağı konusunda açık
bir yol haritası sunmuyordu.
İşte bu yol haritasını ortaya koyabilmek için 1992 yılında, Rio de Janeiro’da Yeryüzü Zirvesi olarak
bilinen Birleşmiş Milletler Çevre ve Kalkınma Konferansı (UNCED5) düzenlendi. Konferansın sonun
da Gündem 21 (Agenda 21) adında bir eylem planı ve iki önemli uluslararası sözleşme (Birleşmiş
Milletler Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi - UNCBD ve Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve
Sözleşmesi - UNFCCC) ortaya çıktı. Gündem 21 eylem planı sürdürülebilir kalkınmanın gerçek
leştirilebilmesi için çok önemli hedefler belirliyordu ama ne yazık ki planın uygulanması gönüllülük
esasına göre ulusların kendi politik iradelerine bırakılmıştı.
1990’lar, tek başına ekonomik büyümenin bir amaç olarak benimsenmemesi gerekliliğine yönelik
başka yaklaşımların da ortaya çıktığı ve geliştiği yıllar oldu. Ekonomik büyümenin bir amaç değil
insani gelişme için bir araç olduğu düşüncesinden yola çıkarak, Gayrisafi Milli Hasıla (GSMH) kav
İnsani Gelişme Raporu 1990 yılında Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP6) tarafından yayınlandı. Rapor, kişi başına düşen gelir, ortalama
yaşama beklentisi ve eğitim boyutlarını bir arada gören İnsani Gelişme Endeksi (İGE) isimli yeni bir
kalkınma yaklaşımı öneriyordu. Çevresel sürdürülebilirlik boyutunu ele almaması açısından oldukça
eleştirilse de uluslararası düzeyde tek boyutlu ekonomik büyümenin sorgulanmaya başlandığını gös
termesi açısından oldukça önemliydi.
2000 yılında ise Birleşmiş Milletler bu sefer New York’ta düzenlenen Binyıl Zirvesi (Millennium
Summit) sonrasında Binyıl Kalkınma Hedefleri - BKH (Millennium Development Goals) adını verdi
ği ve 2015 yılına kadar gerçekleştirilmesini planladığı sekiz kalkınma hedefini açıkladı:
1) Aşırı yoksulluğun ve açlığın yok edilmesi
2) Evrensel ilköğretimin sağlanması
3) Cinsiyet eşitliğinin teşvik edilmesi ve kadınların güçlendirilmesi
4) Çocuk ölüm oranının azaltılması
5) Anne sağlığının iyileştirilmesi
6) HIV/AIDS, sıtma ve diğer hastalıklarla mücadele edilmesi
7) Çevresel sürdürülebilirliğin sağlanması
8) Kalkınmaya yönelik küresel işbirliğinin geliştirilmesi
İGE örneğinde de olduğu gibi kalkınmanın odak noktasına hep insanı koyan Birleşmiş Milletler’in,
BKH’ler arasında çevresel sürdürülebilirliği de tek başına bir hedef olarak ortaya koyması aslında
son derece önemliydi. 2015 yılına geldiğimizde ise BKH’lerin yerini bu sefer Sürdürülebilir Kalkın
ma Hedefleri (SKH) adı verilen, 2030 yılına kadar hayata geçirilmesi
Sürdürülebilir kalkınma kavramının tarihsel gelişim süreci aslında bize,
insani gelişme politikalarının nasıl sadece ekonomik büyümeyi ele alan
yaklaşımlardan çevresel ve toplumsal sürdürülebilirliğin insani gelişmenin
olmazsa olmazı olduğunu düşünen yaklaşımlara doğru evrildiğini gösteriyor.
planlanan 17 hedef aldı ve sürdürülebilirlik insani gelişmenin boyut
larından sadece biri olarak değil, gelişmenin nasıl olması gerektiğini
belirten en önemli nitelik olarak ortaya çıktı. “Sürdürülebilir olmayan
kalkınmanın zaten mümkün olamayacağı” fikri uluslararası ajandanın
artık kaçınılmaz bir parçası haline geldi.
***
Sürdürülebilir kalkınma kavramının tarihsel gelişim süreci aslında
bize, insani gelişme politikalarının nasıl sadece ekonomik büyüme
yi ele alan yaklaşımlardan çevresel ve toplumsal sürdürülebilirliğin
insani gelişmenin olmazsa olmazı olduğunu düşünen yaklaşımlara
doğru evrildiğini gösteriyor. Önceleri Şekil 1.a’da görüldüğü gibi eko
nomik, toplumsal ve çevresel boyutları ayrı ayrı ele alan bir yaklaşımın hakim olduğu söylenebilir.
Fakat yukarıda da belirtildiği gibi, Brundtland Raporu ile birlikte, sürdürülebilir kalkınmanın ancak
sosyal eşitliği, ekonomik büyümeyi ve çevresel korumayı aynı anda gözeten bir yaklaşımla mümkün
olabileceği, yani bu üç boyutun Şekil 1.b’de gösterildiği gibi kesiştiği noktada bulunması gerektiği
dile getiriliyordu. 2015 yılında belirlenen SKH’lerin ise, bir bakıma, sürdürülebilirlik kavramını insani
gelişmeyi kapsayan bir yere koyduğu ve Şekil 1.c’de betimlenen iç içe geçmiş bir sürdürülebilir
kalkınma anlayışını temsil ettiği söylenebilir.
Şekil 1’de betimlenen şema aslında bir bakıma bize, insanı odak noktasına koyan (antropo-sentrik)
politikaların nasıl tarihsel süreç ile birlikte çevreyi odak noktasına (eko-sentrik) koyan politikalara
dönüştüğünü gösteriyor. Gelir artışı uzun ve sağlıklı bir yaşam ve iyi bir eğitim olmadan, bunlar da iyi
ve sağlıklı bir çevre olmadan mümkün değiller.
Türkiye’ye baktığımızda ise uluslararası düzeyde yaşanan tartışmaların, bazı konularda geriden de
olsa, hem resmi kanallar hem de sivil toplum tarafından takip edildiğini görmek mümkün. Geç sa
nayileşen bir ülke olarak Türkiye’de ekonomik büyümenin çevreye olan zararlarının fark edilmesinin
ve kamuoyu gündemine gelmesinin 1970’lerin sonuna doğru başladığı söylenebilir. Önceleri daha
çok doğa sevgisi üzerinden ve belirli bir alandaki doğal güzellikleri koruma içgüdüsü ile yüzeye çıkan
çevrecilik algısı, özellikle 1990’ların başından itibaren ekonomi ve ekoloji arasındaki çatışmanın artık
Türkiye’de de iyice belirginleşmesi sonucunda daha fazla hak temelli savunuculuk şeklinde kendisi
ni göstermeye başladı. Son on yılda Türkiye’de özellikle yerelde gelişen çevrecilik söylemi, meselenin
sadece doğa koruma olmadığını ve Şekil 1.c’de gösterildiği gibi sağlıklı bir çevre olmadan sağlıklı bir
toplum ve ekonominin de olamayacağını öne sürüyor. Bu nedenle sadece ekonomik gerekçelerle
gerçekleşen projelere karşı git gide büyüyen bir toplumsal tepki olduğunu görmek mümkün.
Resmi devlet politikalarına baktığımızda ise aslında Türkiye’nin 1982 ana
yasasında “sağlıklı bir çevrede yaşama hakkını” tanıdığını ve bunu yapan
ilk ülkelerden biri olduğunu görüyoruz. 1992 sonrasında hazırlanan beş
yıllık kalkınma planlarında ise çevre eylem planlarının bulunduğu, Gün
dem 21’in ulusal düzeye uyarlanarak Yerel Gündem 21 planlamasının
yapıldığını, Avrupa Birliği ile yapılan müzakereler sonrası çevre ile ilgili
çok sayıda yasa ve yönetmeliğin çıkarıldığını gözlemlemek de mümkün.
Türkiye’nin, Birleşmiş Milletler Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi, Birleş
miş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi, Birleşmiş Milletler
Çölleşme ile Mücadele Sözleşmesi, Montreal Protokolü ve Kyoto Pro
tokolü gibi sürdürülebilirlik açısından önemli uluslararası sözleşmelere
taraf olduğunu ve bazı noktalarda eksiklikleri bulunsa da sözleşmelerin
gerekliliklerini yerine getirmek konusunda kaydadeğer bir aşama
Toplum
Çevre
(c)
Türkiye’nin resmi devletpolitikalarına baktığımızda aslında
Türkiye’nin 1982 anayasasında “sağlıklı bir çevrede yaşama hakkını”
tanıyan ilk ülkelerden biri olduğu görülebilir. Avrupa Birliği ile yapılan
müzakereler sonrası çevre ile ilgili çok sayıda yasa ve yönetmeliğin
çıkarıldığını gözlemlemek de kaydettiğini belirtmek gerekiyor. Fakat henüz taraf olmadığı Aarhus
Sözleşmesi ve Paris Anlaşması gibi önemli sözleşmeler de mevcut.
Türkiye’nin geç sanayileşen ve gelişmekte olan bir ülke olarak ulus
lararası gelişmeleri sonradan takip etmesi ve son yıllarda yaşanan
hızlı sanayileşme sonrasında daha çok çevresel problemle ve buna
bağlı olarak toplumsal ihtilafla karşılaşması aslında hiç de şaşırtıcı
değil. Şu aşamada yapılması gereken en önemli şey, iyi bir yönetişim
tesis etmek için şeffaflık ve hesap verilebilirlik ve halkın katılımı
gibi önemli noktaları iyileştirmek ve uluslararası anlaşmalar ve stan
dartları, sadece mevzuat bağlamında değil, uygulamada da doğru ve
hızlı bir şekilde hayata geçirmek olmalı.
Bu noktada sürdürülebilir kalkınmanın gerçekleştirilebilmesi için
en önemli aktörlerden olan özel sektörün rolü de giderek artıyor.
Türkiye’de özellikle kurumsal büyük şirketler öncülüğünde bu rolün
gerçekleştirilmesine dair umut vaad eden bir farkındalık artışı var.
Tedarik zincirleri boyunca uzayan bir sürdürülebilirlik çalışma ve ilgi alanı, 2000’lerin başından iti
baren varlığını hissettiriyor. Bugün çatı iş örgütlerinden, sektör derneklerine kadar uzanan birçok
özel sektör kurumu, sürdürülebilirlik gündemini ilerletmek ve kurumsal farkındalıkları artırmak için
önemli çalışmalar yapıyorlar. Her geçen yıl daha da fazla sayıda şirketin sürdürülebilirlik raporları
hazırlamaya başlaması, sürdürülebilirlik konusunda çalışmak üzere ayrı birimler kurması, bu ko
nuda yapılan kongre, konferans, etkinlik ve fuarlar ve yayınların artması olması da bu farkındalığın
göstergesi. Yani sadece devletler değil, şirketler de şeffaf, bilimsel, halkın katılımına açık süreçler
yaratmak ve yatırımlarını bu yönde gerçekleştirmek amacıyla iş süreçlerinde değişikliğe gidiyorlar.
***
Sürdürülebilirlik konusunda hemen hemen tüm kesimlerde önemli gelişmeler yaşanıyor ancak za
man da daralıyor. Hızlı ve etkili bir şekilde değiştiremediğimiz üretim ve tüketim biçimlerimiz daha
yüksek bir hızda bütün bu çabaları tehlikeye sokuyor. Hâlihazırdaki üretim ve tüketim biçimlerimiz
bizleri aslında (çarpan etkisi nedeniyle) düşündüğümüzden daha hızlı bir şekilde geri dönüşü olma
yan bir yere götürebilir. Önümüzde zorluklarla dolu bir yol var ve geleceğimiz bu konuda kısa vadede
yapacaklarımıza bağlı. Çocuklarımıza bugünkünden daha esen bir gezegen bırakabilmek için birçok
alanda radikal ve acil dönüşümlere ihtiyacımız var. Bu noktada da bilimsel bilgi son derece önemli
bir yer tutuyor çünkü bir sorunun çözülebilmesi için onun iyi tanımlanması ve anlaşılması ilk ve en
önemli adımdır. Uygarlığımızın “Sürdürülebilirlik” sorununu çözebilmenin yolu da, eylemek kadar
düşünmekten ve yeni fikir ve anlamlar üretmekten geçiyor. Elinizde tuttuğunuz ve Sürdürülebilir Kal
kınma Derneği tarafından yayınlanan 100 Maddede Sürdürülebilirlik Rehberi, bu anlama, öğrenme
ve geliştirme çaba ve süreçlerinin bir parçası olarak kabul edilmeli. Daha sürdürülebilir bir dünya
yolundaki yolculuğumuzda anlamlı bir katkı yaratması dileğiyle
Yazının devamı: https://www.stgm.org.tr/e-kutuphane/100-maddede-surdurulebilirlik-rehberi?gad_source=1&gclid=CjwKCAiAiaC-BhBEEiwAjY99qFHgKkEtAogiCqgWMSXixG5ASUPJd2gTWZeNkHrsK2pBCAaqHVsXXxoC4VAQAvD_BwE4
